Historia Kóz
Kozy to wieś o średniowiecznej metryce, której dzieje są odbiciem kluczowych procesów historycznych w regionie. Wyróżnia ją nie tylko status największej pod względem liczby ludności wsi w Polsce (ponad 12 800 mieszkańców) , ale także bogata przeszłość związana z politycznym pograniczem i skomplikowanymi przemianami społecznymi .
W średniowieczu: pogranicze, zamek i „Dwie Kozy”
Początki osadnictwa na tym terenie są owiane legendą. Według podania, w XIII wieku najazd tatarski zniszczył wcześniejszą osadę, ocalały tylko dwie kozy, co dało początek nazwie wsi . W źródłach pisanych miejscowość po raz pierwszy pojawia się w 1326 roku w wykazie świętopietrza, pod łacińską nazwą „Duabuscapris seu Siffridivilla”, co znaczy „Dwie Kozy, albo wieś Zygfryda” . Ta podwójna nazwa sugeruje istnienie osady o mieszanym, polsko-niemieckim charakterze . Historycznie miejscowość leżała na pograniczu Małopolski i Śląska, wchodząc w skład Księstwa Oświęcimskiego. W epoce średniowiecza istniał tu ufortyfikowany zameczek, otoczony wałem i fosą, którego resztki przetrwały aż do 1935 roku . Kluczowym momentem dla wsi i całego regionu był rok 1457, kiedy to ostatni książę oświęcimski sprzedał księstwo królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi. W dokumencie sprzedaży wieś jest wymieniona jako „Dwe Kozy”, a wśród rycerstwa uczestniczącego w transakcji figuruje Mikołaj Słup (Szłop) z Dębowca, właściciel Kóz, który aktywnie zabiegał o powrót tych ziem do Korony . Od tego momentu Kozy, choć ostatecznie inkorporowane do Rzeczypospolitej dopiero w 1564 roku, na stałe związały się z Polską .
Losy społeczności i właścicieli od XVI do XX wieku
Od XVI wieku wieś, będąc własnością prywatną, przechodziła w ręce różnych rodów szlacheckich. Właścicielami byli kolejno m.in. Gierałtowscy, Russoccy, Rejowie z Nagłowic, bogata krakowska rodzina Jordanów, a w XIX wieku m.in. Kluccy i austriaccy baronowie Czecz de Lindenwald . Kozy stały się areną burzliwych wydarzeń religijnych. W 1559 roku ówcześni właściciele, rodzina Russockich, zamienili miejscowy kościół katolicki na zbór kalwiński, czyniąc z Kóz lokalne centrum reformacji . Choć świątynię przywrócono katolikom w 1658 roku, część mieszkańców pozostała wierna kalwinizmowi, spotykając się potajemnie na nabożeństwach w lesie . Prześladowania religijne w drugiej połowie XVIII wieku doprowadziły do wielkiej ucieczki: około 300 ewangelickich mieszkańców Kóz opuściło wieś w 1770 roku i pod eskortą pruskich dragonów udało się w okolice dzisiejszych Tychów, zakładając miejscowość Hołdunów . Był to koniec dwustuletniej obecności ewangelików w Kozach i znaczący krok ku homogenizacji wyznaniowej wsi . Przełom XIX i XX wieku przyniósł dynamiczny rozwój, w dużej mierze za sprawą uruchomienia w 1888 roku linii kolejowej łączącej Bielsko z Krakowem . Powstały wówczas pierwsze zakłady przemysłowe: rozlewnia piwa, wapienniki, kamieniołom i tartak parowy, a wieś zyskała charakter bardziej robotniczy niż rolniczy .
Współczesność: największa wieś i samodzielność
Okres II wojny światowej pozostawił w Kozach bolesne ślady. W pierwszych dniach września 1939 roku, podczas wycofywania się wojsk polskich, doszło do wysadzenia magazynowanej amunicji. Potężny wybuch zniszczył tartak, uszkodził wieżę kościelną i wiele okolicznych budynków . Podczas okupacji we wsi działała prężna siatka konspiracyjna Armii Krajowej . Po wojnie miejscowość weszła w skład gminy zbiorczej Biała Wieś, a od 1954 roku stanowi odrębną, jednowioskową gminę, co stało się impulsem do rozwoju . Dziś Kozy to najludniejsza wieś w Polsce o wyraźnie nierolniczym charakterze gospodarki, z ponad 1200 aktywnymi podmiotami gospodarczymi . Mieszkańcy od lat skutecznie opierają się propozycjom włączenia do sąsiedniego Bielska-Białej, ceniąc sobie samorządową niezależność . Symbolem nowoczesności są nowoczesne inwestycje, a jednocześnie dbałości o dziedzictwo – odrestaurowany Pałac Czeczów, pełniący funkcje kulturalne .
Miejscowość posiada kilka materialnych śladów przeszłości:
-
Pałac Czeczów – neoklasycystyczny pałac z otaczającym go parkiem, w którym rośnie słynny platan, Drzewo Roku 2012. Obecnie siedziba domu kultury, biblioteki i Izby Historycznej
-
Krzyż Milenijny – 35-metrowy krzyż na szczycie Hrobaczej Łąki (828 m n.p.m.), ustawiony w 2001 roku, będący dominantą krajobrazową
-
Dawne kamieniołomy – teren poeksploatacyjny z jeziorkiem, stanowiący obecnie atrakcyjny obszar rekreacyjny
ZOBACZ RÓWNIEŻ: